Podczas Dnia Kognitywistyki w Szczecinie, który odbył się 20 marca 2026 r. pod hasłem „Różnorodność w komunikacji i poznaniu”, wykład pt. „Różnorodne umysły i różne marzenia o kreatywności: perspektywa osób autystycznych” wygłosił prof. Arkadiusz Gut – kierownik Katedry Kognitywistyki UMK i Interminds Lab Center oraz prezes Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego

Wykład podejmował problem relacji między neuroróżnorodnością poznawczą a kreatywnością, koncentrując się na przypadku osób w spektrum autyzmu (ASD). Punktem wyjścia była krytyczna rewizja dominujących psychometrycznych ujęć twórczości – opartych na miarach płynności i giętkości myślenia dywergencyjnego, które mogą zaniżać twórczy profil osób autystycznych ze względu na neurotypową konstrukcję narzędzi pomiarowych. Wskazano, że profil twórczy osób autystycznych nie tyle oznacza ograniczenie kreatywności, co jej odmienną strukturę: przy niższej płynności i giętkości często obserwuje się wysoki poziom oryginalności oraz dbałości o szczegół.

Kluczową tezą wykładu było stwierdzenie, że standardowe miary kreatywności mogą być epistemicznie stronnicze, faworyzując tryb poznawczy charakterystyczny dla neurotypowego przetwarzania społeczno-językowego. Przywołane badania wskazują m.in., że dorośli z ASD mogą wykazywać przewagę w zakresie oryginalności językowej, większą zmienność w zadaniach figuralnych oraz częściej postrzegać siebie jako osoby twórcze, definiując kreatywność jako „robienie rzeczy inaczej”. To ujęcie otwiera również perspektywę fenomenologiczną, w której autystyczne „marzenia o kreatywności” realizują się poprzez inne kryteria wartości twórczej – bliższe precyzji, spójności i intensywności doświadczenia niż społecznie uzgadnianej nowości.